Πολιτικές εξελίξεις του 1944 έως τα πρόθυρα της Απελευθέρωσης

Πολιτικές εξελίξεις του 1944 έως τα πρόθυρα της Απελευθέρωσης

Πολιτικές εξελίξεις από το Λίβανο στην Καζέρτα

Η δημιουργία της ΠΕΕΑ θα κλονίσει τις πολιτικές ισορροπίες του Καΐρου. Οι ραγδαίες εξελίξεις θα εξελιχθούν σε στρατιωτικο-πολιτική κρίση στις αρχές Απριλίου του 1944. Με την ίδρυση της ΠΕΕΑ, η στάση του Τσουδερού και των Βρετανών ήταν η αποσιώπηση του γεγονότος. Αποφασίστηκε να «εκδηλωθούν» οι οργανωμένες δυνάμεις μέσα στο στρατό υπέρ της ΠΕΕΑ εγκαταλείποντας το στόχο διατήρησης κεκαλυμμένων οργανώσεων με στόχο τη μεταφορά τους στην Ελλάδα κατά την απελευθέρωση.  Όλες οι μονάδες του ελληνικού στρατού και του ναυτικού, με ελάχιστες εξαιρέσεις, τάχθηκαν απροκάλυπτα υπέρ της ΠΕΕΑ. Συγκροτήθηκε στα τέλη Μαρτίου η Επιτροπή Εθνικής Ενότητας των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων Μέσης Ανατολής αξιώνοντας από την κυβέρνηση να συμπράξει με την ΠΕΕΑ. Στις 5 Απριλίου το υπουργικό συμβούλιο παραιτήθηκε περιμένοντας τις αποφάσεις του βασιλιά αλλά και τις κινήσεις των Βρετανών. Η ελληνική κυβέρνηση ήταν πρακτικά ανύπαρκτη ενώ οι Βρετανοί ανέλαβαν δράση. Πάνω από 12.000 οπλίτες και αξιωματικοί κλείστηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στην Αίγυπτο, στη Λιβύη και στην ανατολική Αφρική ενώ δόθηκε αφορμή στους Βρετανούς να εκκαθαρίσουν τις ένοπλες δυνάμεις από τα δημοκρατικά στοιχεία (περίπου 9.000 στρατιώτες, ναύτες και αξιωματικοί). Εκείνη όμως ακριβώς την περίοδο –Απρίλιος του 1944– κλονιζόταν σημαντικά ο ρόλος της Βρετανίας στο σύνολο της πολεμικής προσπάθειας. Μπροστά σε αυτήν την κατάσταση, ο Τσόρτσιλ θα έριχνε όλο το βάρος του για να πετύχει πλέον καθαρά πολιτικά και όχι στρατιωτικά αποτελέσματα.

Στο Κάιρο είχε έρθει η ώρα του Γεωργίου Παπανδρέου, που ανέλαβε στις 25 Απριλίου να σχηματίσει νέα κυβέρνηση. Στις 17 Μαΐου άρχιζε στο ξενοδοχείο Grand Hotel du Bois de Boulogne, έξω από τη Βηρυτό, το Συνέδριο του Λιβάνου. Στις εργασίες του συμμετείχαν ο Γ. Παπανδρέου, πρωθυπουργός της εξόριστης κυβέρνησης, οι Σ. Βενιζέλος, Γ. Εξηντάρης, Κ. Ρέντης και Γ. Βασιλειάδης εκ μέρους του Κόμματος των Φιλελευθέρων, ο Δ. Λόντος εκ μέρους του Λαϊκού Κόμματος, ο Σ. Θεοτόκης εκ μέρους του Εθνικού Λαϊκού Κόμματος, ο Γ. Σακκαλής εκ μέρους του Προοδευτικού Κόμματος, ο Α. Μυλωνάς εκ μέρους του Αγροτικού Δημοκρατικού Κόμματος, ο Ι. Σοφιανόπουλος εκ μέρους της Ενώσεως Αριστερών (του «αριστερού» Αγροτικού Κόμματος), ο Π. Κανελλόπουλος εκ μέρους του Εθνικού Ενωτικού Κόμματος, ο Φ. Δραγούμης, ανεξάρτητος, οι Κ. Πυρομάγλου, Σ. Μεταξάς και Α. Μεταξάς, εκπρόσωποι του ΕΔΕΣ, ο Γ. Καρτάλης της ΕΚΚΑ και οι Κ. Βεντήρης και Α. Σταθάτος εκπροσωπώντας τις «Εθνικές Δυναμικές Οργανώσεις Αθηνών». Την ΠΕΕΑ εκπροσωπούσε ο πρόεδρός της Α. Σβώλος και οι Α. Αγγελόπουλος και Ν. Ασκούτσης, το ΕΑΜ ο Μ. Πορφυρογένης και Δ. Στρατής και το ΚΚΕ ο Π. Ρούσσος. Ως συμβουλευτικό μέλος της αντιπροσωπείας ΠΕΕΑ, ΕΑΜ, ΚΚΕ συμμετείχε και ο στρατιωτικός αρχηγός του ΕΛΑΣ Στ. Σαράφης.

1_2_18b_Livanos-Kanelopoulos-Papadimos

Ο Παναγιώτης Καννελόπουλος υποδέχεται αντιπροσώπους για το συνέδριο του Λιβάνου, εκδ. Δημήτρης Παπαδήμος. Ταξιδιώτης φωτογράφος. 1943-1980, ΜΙΕΤ

Η διαδικασία αυτή είχε σχεδιαστεί λεπτομερώς από τους Βρετανούς ώστε να προκύψει μια κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας με τη συμμετοχή όλων των κομμάτων και του ΕΑΜ, με στόχο το τελευταίο να μπει σε ένα πλαίσιο ελέγχου και μείωσης της επιρροής του και να εξουδετερωθεί το εν δυνάμει ανταγωνιστικό σχέδιο της ΠΕΕΑ.

Το συνέδριο του Λιβάνου εξελίχτηκε σε μια ευθεία επίθεση ενάντια στο ΕΑΜ. Άρχισε με τον εναρκτήριο λόγο του Παπανδρέου που κατηγόρησε το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ ότι σχεδίαζαν τη μεταπολεμική τους επικράτηση και συνέκρινε τις ωμότητες των Γερμανών και των Ταγμάτων Ασφαλείας με τη δράση του ΕΛΑΣ. Είχε προηγηθεί η σύγκρουση ΕΛΑΣ-ΕΚΚΑ με αποτέλεσμα και το θάνατο του επικεφαλής της τελευταίας συνταγματάρχη Δ. Ψαρρού. Η επίθεση στο Λίβανο συνεχίστηκε από όλους σχεδόν τους αντιπροσώπους αναγκάζοντας την αντιπροσωπεία του ΕΑΜ, του ΚΚΕ και της ΠΕΕΑ να τηρήσει αμυντική στάση και να αποδεχτεί τον τελικό λόγο των οκτώ σημείων του Παπανδρέου.

Η ΠΕΕΑ δεν αμφισβήτησε ουσιαστικά τα συμφωνηθέντα στον Λίβανο αλλά προσπάθησε το επόμενο διάστημα να βελτιώσει τους όρους συμμετοχής της στο νέο σχήμα. Αρχικά προσπάθησε να επιβάλει τους όρους που είχαν εγκριθεί από το Εθνικό Συμβούλιο, να λυθεί δηλαδή το πολιτειακό και να αναβαθμιστεί η συμμετοχή των εκπροσώπων της στην κυβέρνηση μαζί με την εγκατάσταση ενός κλιμακίου στην Ελεύθερη Ελλάδα.

1_2_20_kyvernisi-Papandreou-Papadimos

Η κυβέρνηση Παπανδρέου που σχηματίστηκε μετά το συνέδριο του Λιβάνου χωρίς τη συμμετοχή των ΕΑΜ-ΚΚΕ-ΠΕΕΑ, εκδ. Δημήτρης Παπαδήμος. Ταξιδιώτης φωτογράφος. 1943-1980, ΜΙΕΤ

Οι σχέσεις των δύο πλευρών οδηγούνταν σε όξυνση καθώς η κάθε μια από τη μεριά της θα κατηγορούσε την άλλη για αθέτηση των συμφωνηθέντων στο Λίβανο. Μετά από διελκυστίνδα ενός μήνα για το αν θα παρέμενε πρωθυπουργός ο Γεώργιος Παπανδρέου και τη δυναμική παρέμβαση του Τσόρτσιλ προς διάσωσή του, το ΕΑΜ, το ΚΚΕ και η ΠΕΕΑ θα υποχωρούσαν και σε αυτό το σημείο και στις 2 Σεπτεμβρίου οι αντιπρόσωποί τους θα ορκίζονταν στο Κάιρο υπουργοί της κυβέρνησης Εθνικής Ενώσεως. Αυτοί ήταν οι Αλέξανδρος Σβώλος (υπουργός Οικονομικών), Ηλίας Τσιριμώκος (υπουργός Εθνικής Οικονομίας), Άγγελος Αγγελόπουλος (υφυπουργός Οικονομικών), Νίκος Ασκούτσης (υπουργός Συγκοινωνίας), Γιάννης Ζέβγος (υπουργός Γεωργίας) και Μιλτιάδης Πορφυρογένης (υπουργός Εργασίας).

Με τη συμμετοχή των υπουργών της Αριστεράς, η κυβέρνηση ανήγγειλε την «πλήρη Εθνική Ένωση». Με διάγγελμα προς τον ελληνικό λαό επιβεβαιωνόταν ότι το πολιτικό πρόγραμμα της κυβέρνησης ήταν το «Εθνικόν Συμβόλαιον του Λιβάνου» με σκοπούς την εθνική απελευθέρωση και την αποκατάσταση και λαϊκή κυριαρχία. Καταγγέλθηκε η ύπαρξη των Ταγμάτων Ασφαλείας ως έγκλημα κατά της πατρίδας και επαγγέλθηκαν σκληρές κυρώσεις κατά των προδοτών. Η κυβέρνηση που αντιπροσώπευε το «σύνολον του Ελληνικού Λαού» προσδοκούσε συμμόρφωση προς τις εντολές της για τήρηση της τάξης κατά την απελευθέρωση.

Η ελληνική κυβέρνηση αναχώρησε από το Κάιρο για την Ιταλία στις 8 Σεπτεμβρίου 1944. Η νέα της έδρα ήταν το μικρό χωριό Κάβα ντέι Τιρένι κοντά στο Σαλέρνο. Ο μόνος αντιπρόσωπος ξένης κυβέρνησης ήταν ο πρέσβης της Βρετανίας Λίπερ.

1_2_21_ELIA_Papandreou_Svolos

Ο Γεώργιος Παπανδρέου με τον Άγγελο Αγγελόπουλο και τον Αλέξανδρο Σβώλο, μέλη της κυβέρνησης προερχόμενα από την ΠΕΕΑ, στην Καζέρτα, ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤΟ Γεώργιος Παπανδρέου με τον Άγγελο Αγγελόπουλο και τον Αλέξανδρο Σβώλο, μέλη της κυβέρνησης προερχόμενα από την ΠΕΕΑ, στην Καζέρτα, ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ

Το Σεπτέμβριο του 1944, κατά την απελευθέρωση της Ελλάδας από τους Γερμανούς, στην πόλη Καζέρτα (Caserta) της Ιταλίας, πραγματοποιήθηκε σύσκεψη στην οποία συμμετείχαν ο Βρετανός υπουργός Μέσης Ανατολής Χάρολντ Μακ Μίλαν, ο αρχιστράτηγος των συμμαχικών δυνάμεων της Μεσογείου, (AFHQ), Σερ Χένρι Μέτλαντ Ουίλσον, ο Άγγλος στρατηγός Ρόναλντ Σκόμπι με τον επιτελάρχη του Μπένφιλ και άλλοι Άγγλοι πολιτικοί και στρατιωτικοί με τα μέλη της ελληνικής κυβέρνησης εθνικής ενότητας που συστάθηκε υπό τον Γ. Παπανδρέου όταν έληξε η Πολιτική κρίση Καΐρου (1944) και με τους στρατιωτικούς ηγέτες των ελληνικών αντιστασιακών οργανώσεων ΕΑΜ (Σαράφης) και ΕΔΕΣ (Ζέρβας).

1_2_22_Scobie-Sarafis-Zervas-Kessel

Ο Βρετανός στρατηγός Σκόμπι με τους Στέφανο Σαράφη (ΕΛΑΣ) και Ναπολέοντα Ζέρβα (ΕΔΕΣ), Ελλάδα 1944 Dmitri Kessel εκδ. Άμμος

Η Συμφωνία της Καζέρτας, που ελήφθη ομόφωνα στις 26 Σεπτεμβρίου, προέβλεπε ότι οι ελληνικές ανταρτικές δυνάμεις τίθονταν υπό τις διαταγές του στρατηγού Σκόμπι. Τα Τάγματα Ασφαλείας θεωρούνταν όργανα του εχθρού και θα αντιμετωπίζονταν ως τέτοια εκτός αν παραδίδονταν σύμφωνα με τις διαταγές του Σκόμπι, όλες οι δυνάμεις στην Αττική θα διευθύνονταν από τον στρατηγό Παναγιώτη Σπηλιωτόπουλο σε στενή συνεργασία με τους αντιπροσώπους της ελληνικής κυβέρνησης. Καμία δράση δεν θα λάμβανε χώρα στην Αθήνα χωρίς τις άμεσες διαταγές του Σκόμπι, ενώ ο ΕΛΑΣ διατασσόταν να κρατήσει τις δυνάμεις του εκτός Αττικής για να αποφευχθεί «σύγχυση».

Οι Βρετανοί σχεδίαζαν να αποστείλουν δυνάμεις στην Αθήνα για να αποτρέψουν πιθανή ανάληψη της εξουσίας από το ΕΑΜ, υπό το πρόσχημα προετοιμασιών για την άφιξη διεθνούς βοήθειας. Η επιχείρηση αυτή ονομάστηκε «Μάννα». Οι προετοιμασίες ήταν βρετανική υπόθεση και η ελληνική κυβέρνηση κρατήθηκε έξω από αυτές παρά τη διάθεσή της να συμμετέχει.

Μετά την παρουσία του Κόκκινου Στρατού στα Βαλκάνια, η παρουσία των Βρετανών στην περιοχή κρινόταν επείγουσα. Για το λόγο αυτό, Βρετανοί αποβιβάστηκαν στην Πελοπόννησο πριν την απελευθέρωση της Αθήνας.

Η καθεαυτό επιχείρηση Μάννα θα ξεκινήσει στις 15 Οκτωβρίου ενώ ήδη από τις 12 οι Βρετανοί φτάνουν στην Αττική με αλεξίπτωτα στα Μέγαρα.

 

Τελευταίες μάχες και γερμανική υποχώρηση

Στις 3 Ιουλίου 1944 ξεκίνησαν εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στη βόρεια Πίνδο με το κωδικό όνομα «Σταυραετός». Οι Γερμανοί στις εκθέσεις τους έκαναν λόγο για πραγματικές μάχες ενώ είχαν περίπου 100 νεκρούς και διπλάσιους τραυματίες.

Τη νύκτα της 1ης προς 2α Ιουλίου πραγματοποιήθηκε επίθεση της 5ης Ταξιαρχίας του ΕΛΑΣ στην πόλη της Άμφισσας με μεγάλες απώλειες και από τις δύο πλευρές. Η 7η Ταξιαρχία της 8ης Μεραρχίας Ηπείρου του ΕΛΑΣ επιτέθηκε στις 12 προς 13 Ιουλίου στην Αμφιλοχία, η μεγαλύτερη που έδωσε ο ΕΛΑΣ εναντίον των Γερμανών που είχαν και τις μεγαλύτερες απώλειες σε μάχη, επισήμως 63 νεκροί, 94 τραυματίες και 56 αγνοούμενοι. Τον Αύγουστο του 1944 οι Γερμανοί επιδόθηκαν στις τελευταίες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις πριν την αποχώρησή τους με στόχο την καταστροφή των χωριών-βάσεων των ανταρτών στην Στερεά Ελλάδα. Στις 5 Αυγούστου έγινε πολυαίμακτη μάχη στις Καρούτες Γκίωνας με αποτέλεσμα τον αιχμαλωτισμό των επιζώντων του γερμανικού τμήματος. Σκληρές μάχες έγιναν την ίδια περίοδο κοντά στη Μακρακώμη, στο Μαυρολιθάρι, στο Λιδορίκι και αλλού μέχρι τη γερμανική υποχώρηση.

Τα γερμανικά στρατεύματα άρχισαν την υποχώρησή τους από την Ελλάδα με κατεύθυνση προς βορρά το Σεπτέμβριο 1944. Η προέλαση του Κόκκινου Στρατού και η είσοδός του στα Βαλκάνια σε συνδυασμό με τη συμμαχική απόβαση στη Νορμανδία και την επιτυχημένη πορεία των συμμαχικών στρατευμάτων στην ιταλική χερσόνησο απειλούσαν να περισφίξουν σε κλοιό τα γερμανικά στρατεύματα στα Βαλκάνια και έφερναν τον πόλεμο στις πύλες της Γερμανίας.

Σκληρές μάχες δόθηκαν το Σεπτέμβριο του 1944 στην Πελοπόννησο με τα Τάγματα Ασφαλείας που αρνήθηκαν να παραδοθούν σύμφωνα με τις διαταγές της κυβέρνησης και των Συμμάχων. Περίπου 6.500 υπηρετούσαν στα Τάγματα στην Πελοπόννησο. Μάχες έγιναν στον Πύργο Ηλείας, στην Καλαμάτα, στο Μελιγαλά, στους Γαργαλιάνους και στο Μυστρά ενώ παραδόθηκαν στην Τρίπολη, την Πάτρα και το Γύθειο.

Ο ΕΛΑΣ επιτέθηκε συστηματικά στους υποχωρούντες Γερμανούς όλο τον Σεπτέμβριο, μόλις έβγαιναν από τις οχυρωμένες θέσεις. Από την αρχές του μήνα επιθέσεις σημειώθηκαν στο Λιανοκλάδι, στην Καρδίτσα, στο Δεμερλί Φαρσάλων, έξω από το Αλιβέρι στην Εύβοια, τους υποχωρούντες Γερμανούς από το Αγρίνιο, στην Κλεισούρα, την Έδεσσα, την Κοζάνη. Οι Γερμανοί είχαν σχεδόν 900 νεκρούς τον Σεπτέμβριο του 1944, περισσότερους από κάθε άλλο μήνα της παραμονής τους στην Ελλάδα. Δεν έλειψαν τα ολοκαυτώματα αθώων κατοίκων από τους Γερμανούς και τους συνεργάτες τους στον Χορτιάτη και στα Γιαννιτσά.

Το τελευταίο τμήμα που εγκατέλειψε την Αθήνα, καταστράφηκε ολοκληρωτικά την επόμενη ημέρα, 13 Οκτωβρίου, στο Κακοσάλεσι από τον ΕΛΑΣ. Και τον Οκτώβριο οι Γερμανοί πλήρωσαν βαρύ φόρο αίματος καταγράφοντας σχεδόν 700 νεκρούς πριν εγκαταλείψουν τη χώρα.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος ΙΣΤ, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 2000.

Παπαστράτης Προκόπης, «Οι κυβερνήσεις εξορίας: ένα ευρωπαϊκό φαινόμενο», Ιστορία της Ελλάδας του 20ου αιώνα. Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. 1940-1945. Κατοχή και Αντίσταση, τόμος Γ1, Αθήνα: Βιβλιόραμα 2007.

Σκαλιδάκης Γιάννης, Η Ελεύθερη Ελλάδα. Η εξουσία του ΕΑΜ στα χρόνια της Κατοχής 1943-1944, Αθήνα, Ασίνη, 2014.