ΓΕΝΙΚΟ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΕΚΘΕΣΗΣ

Τα γεγονότα της Κατοχής, της Αντίστασης και της Απελευθέρωσης επανακαθόρισαν τις κοινωνικές δομές και την πολιτική ζωή της χώρας. Αποτελούν ουσιαστική τομή στη σύγχρονη ελληνική ιστορία και κυριαρχούν στη συλλογική ιστορική μνήμη μας και στη δημόσια συζήτηση για το παρελθόν. Οι συνθέσεις, οι ανατροπές και οι ελπίδες που γεννήθηκαν την περίοδο 1940 – 1944 αποτυπώνονται πιο έντονα στην πόλη της Αθήνας.
Μια έκθεση για τα χρόνια εκείνα οφείλει να ζωντανέψει αλλά και να αποτυπώσει στη μνήμη τού σήμερα όλα αυτά που συνδέονται με τα βιώματα, τη δράση, το φρόνημα, τον φόβο, τις απογοητεύσεις αλλά και τις προσδοκίες που είχαν διαμορφωθεί τότε.
Μέσα από φωτογραφίες και αρχειακό υλικό της εποχής ξεδιπλώνονται ο αγώνας στα αλβανικά βουνά, η Αθήνα του πολέμου, η είσοδος των κατακτητών, η καθημερινότητα της Κατοχής μαζί με την πείνα και την αγωνία για την επιβίωση, το μεγαλείο της Αντίστασης, η αποχώρηση του γερμανικού στρατού Kατοχής και, τέλος, η λύτρωση της Απελευθέρωσης της πόλης.
Η έκθεση αυτή θα μπορούσε να γίνει μια αφετηρία σκέψης, προβληματισμού, αλλά και γνώσης για τη νεώτερη ελληνική ιστορία.

 

 

 

ΕΝΟΤΗΤΑ 1

Ο ΕΛΛΗΝΟΪΤΑΛΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

Ο πόλεμος στα αλβανικά βουνά σήμανε την είσοδο της Ελλάδας στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο απέναντι σε μεγάλες δυνάμεις της εποχής εκείνης. Μέσα σε συνθήκες μεγάλης αγωνίας αλλά και ισχυρής πίστης ο ελληνικός στρατός στην Ήπειρο αμύνθηκε με επιτυχία καταφέρνοντας να συγκρατήσει και να περιορίσει την ιταλική εισβολή. Δύο εβδομάδες μετά την 28η Οκτωβρίου 1940 εκδηλώθηκε η πρώτη ελληνική αντεπίθεση και έκτοτε ο πόλεμος μεταφέρθηκε εκτός του ελληνικού εδάφους. Η ελληνική νίκη, αποτέλεσε την πρώτη ήττα των δυνάμεων του Άξονα στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Επίσης, η Ελλάδα ήταν η μοναδική χώρα που πολέμησε ταυτόχρονα με την Ιταλία και τη Γερμανία. Αν κάτι χαρακτήρισε την ελληνική προσπάθεια ήταν η αντοχή και η καρτερία των στρατιωτών και η συνδρομή των τοπικών πληθυσμών.

 

 

 

ΕΝΟΤΗΤΑ 2

Η ΑΘΗΝΑ ΣΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ

Το κάλεσμα στα όπλα λειτούργησε συσπειρωτικά για την ελληνική κοινωνία δημιουργώντας στις πόλεις και ιδιαίτερα στην Αθήνα εικόνες λαϊκού θριάμβου και μεγάλης προσμονής για την πορεία των πολεμικών επιχειρήσεων. Η κινητοποίηση της αθηναϊκής κοινωνίας για την υποστήριξη της πολεμικής προσπάθειας ήταν μαζική. Από τη Φανέλα του Στρατιώτη μέχρι την τήρηση των μέτρων αεράμυνας και από τη φροντίδα των τραυματιών του πολέμου μέχρι την αποστολή επιστολών προς τόνωση του ηθικού των πολεμιστών του Μετώπου, οι κάτοικοι της πρωτεύουσας άρχισαν να ζουν στους ρυθμούς της εμπόλεμης κατάστασης. Τους ενθουσιώδεις πανηγυρισμούς σε κάθε νίκη του ελληνικού στρατού τους πρώτους μήνες της μάχης, διαδέχθηκαν η αγωνία και ο προβληματισμός λόγω της στασιμότητας των επιχειρήσεων από τον Μάρτιο του 1941 και μετά.

 

ENOTHTA 3

ΟΙ ΓΕΡΜΑΝΟΙ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ

Η είσοδος των γερμανικών στρατευμάτων στην Αθήνα το πρωί της 27ης Απριλίου 1941 βρήκε τους Αθηναίους σε κατάσταση φόβου και σύγχυσης. Μετά την αποχώρηση της ελληνικής κυβέρνησης και του βασιλιά στην Κρήτη και μετά στο Κάιρο, οι Αθηναίοι βρέθηκαν αντιμέτωποι με πρωτόγνωρες συνθήκες. Αμέσως μετά την είσοδό τους, τα γερμανικά στρατεύματα επέταξαν εκατοντάδες ακίνητα για να στεγάσουν τις δυνάμεις τους, επιδόθηκαν σε μια τεράστια επιχείρηση λεηλασίας των εμπορικών καταστημάτων και επέταξαν όσες βιομηχανίες παρήγαν προϊόντα που ικανοποιούσαν τις ανάγκες τους. Για πρώτη φορά μετά την ίδρυση του νέου ελληνικού κράτους, η πρωτεύουσά του βρισκόταν υπό ξένη στρατιωτική κατοχή.

 

 

ΕΝΟΤΗΤΑ 4

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ

«Για θυμηθήτε, βρε παιδιά, πως πήγε να μας στρίψη
όταν η λίρα ολοταχώς ανέβαινε στα ύψη,
κι όταν τρέχαμε στους δρόμους, φορτωμένοι με ταγάρια,
για να βρούμε λαχανίδες, κουνουπίδια και παντζάρια,
ως που στης Μαύρης Αγοράς τα μυστικά λημέρια
μάτσο τα εκατομμύρια μας φεύγαν απ’ τα χέρια!
Τότε κι οι περισσότεροι γινήκαν με το ζόρι
χαμάληδες και προ παντός… σπουδαίοι πεζοπόροι
αλλά πολύ χειρότερα, στις τόσες συμφορές,
ήταν το ξεροστάλιασμα σ’ ατέλειωτες ουρές…».

Μέσα σε λίγους στίχους το παραπάνω τραγούδι της Κατοχής αποδίδει πιστά την καθημερινότητα στην πρωτεύουσα: πληθωρισμός, έλλειψη τροφίμων, μαύρη αγορά, απουσία μεταφορικών μέσων, ατελείωτες ουρές και τεράστιες πεζοπορίες για την ανεύρεση τροφίμων. Κοινός παρονομαστής των δεινών που υπέφεραν ο πληθυσμός ήταν η πλήρης αποδιοργάνωση των μηχανισμών που ρύθμιζαν μέχρι τότε τη ζωή τους. Κοντά όμως σ’ αυτά άνθησε το θέατρο, αναπτύχθηκε ο κινηματογράφος και το ραδιόφωνο εξακολούθησε να εκπέμπει. Για μια μερίδα, όμως, Αθηναίων που πλούτισαν κατά την Κατοχή η ζωή ήταν «απλούστερη» και πολυτελέστερη.

 

 

ΕΝΟΤΗΤΑ 5

Η ΠΕΙΝΑ

Ο διαχωρισμός της χώρας σε τρεις ζώνες κατοχής (γερμανική, ιταλική και βουλγαρική) καθιστούσε εξαιρετικά δύσκολες τις μετακινήσεις και μεταφορές από τη μια ζώνη στην άλλη. Την κατάσταση επιδείνωσε η λεηλασία της ελληνικής αγροτικής παραγωγής από τους στρατούς κατοχής, η καταστροφή του οδικού δικτύου από τον πόλεμο και οι τεράστιες ελλείψεις σε καύσιμα. Τέλος, ο ναυτικός αποκλεισμός της Ευρώπης από τους Βρετανούς δεν επέτρεπε τις εισαγωγές τροφίμων. Αυτοί ήταν οι κύριοι λόγοι που οδήγησαν στον φονικό λιμό τον χειμώνα του 1941-1942. Στην Αθήνα πέθαναν από την πείνα περίπου 40.000 άνθρωποι. Η πλειονότητα των νεκρών προερχόταν από τα φτωχά και μικροαστικά στρώματα του πληθυσμού. Η κατάσταση εξομαλύνθηκε στα χρόνια που ακολούθησαν. Ωστόσο, η θέα των νεκρών στους δρόμους της πρωτεύουσας δημιούργησε ένα πρωτόγνωρο συλλογικό τραύμα, χαραγμένο στη μνήμη των Αθηναίων για πολλές δεκαετίες. Η πείνα ήταν ο πρώτος μεγάλος κίνδυνος της Κατοχής και ο αγώνας για την επιβίωση η πρώτη μαζική μορφή αντίστασης του ελληνικού λαού.

 

 

ΕΝΟΤΗΤΑ 6α

Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ

Την περίοδο της Κατοχής αναπτύχθηκε στην Ελλάδα ένα από τα μαζικότερα και πλέον μαχητικά αντιστασιακά κινήματα της Ευρώπης. Η Αντίσταση στην Ελλάδα έλαβε όλες τις μορφές: δίκτυα κατασκοπίας, ομάδες σαμποτάζ, μαζικές διαδηλώσεις και απεργίες, δημιουργία αντάρτικων στρατών. Η μεγαλύτερη αντιστασιακή οργάνωση ήταν αυτή του ΕΑΜ, ενώ αντάρτικους στρατούς συγκρότησαν και οι οργανώσεις του ΕΔΕΣ και της ΕΚΚΑ. Στην Αθήνα, πέρα από τις εαμικές οργανώσεις και τα συμμαχικά δίκτυα κατασκοπίας, οι σημαντικότερες αντιστασιακές οργανώσεις που δραστηριοποιήθηκαν ήταν ο ΕΔΕΣ Αθηνών, η ΠΕΑΝ, η Ιερά Ταξιαρχία και η ΡΑΝ. Οι κύριες μορφές αντίστασης στην πόλη ήταν τα σαμποτάζ, οι μαζικές διαδηλώσεις και απεργίες, οι μάχες ενάντια στα Τάγματα και Σώματα Ασφαλείας στις συνοικίες, ο παράνομος Τύπος, η διανομή προκηρύξεων, η αναγραφή συνθημάτων και οι πολυάριθμες ομάδες προνοιακού χαρακτήρα, με την Εθνική Αλληλεγγύη του ΕΑΜ να ξεχωρίζει για την πολυδιάστατη και σημαντική της συνεισφορά στον αγώνα των Αθηναίων για την επιβίωση.
Στην αντίσταση των Αθηναίων, οι γερμανικές αρχές κατοχής αντέδρασαν με βαρβαρότητα τρομοκρατώντας μαζικά και αδιάκριτα το σύνολο του πληθυσμού. Η μαζική τρομοκρατία κορυφώθηκε με τη δημιουργία του στρατοπέδου συγκέντρωσης στο Χαϊδάρι, με τα διαβόητα κατοχικά μπλόκα και τις ομαδικές εκτελέσεις στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής.

 

 

ΕΝΟΤΗΤΑ 6β

ΔΩΣΙΛΟΓΙΣΜΟΣ

Κατά τη διάρκεια της Κατοχής διορίστηκαν από τους κατακτητές τρεις ελληνικές κυβερνήσεις με πρωθυπουργούς τους: Γεώργιο Τσολάκογλου (30-4-1941 έως 2-12-1942), Κωνσταντίνο Λογοθετόπουλο (2-12-1942 έως 7-4-1943) και Ιωάννη Ράλλη (7-4-1943 έως 12-10-1944).
Τον τελευταίο χρόνο της Κατοχής η προβολή από τη ναζιστική Γερμανία του ρόλου της ως προστάτιδας της Ευρώπης από τον κίνδυνο του κομμουνισμού, αλλά και η ανάγκη της εξοικονόμησης «γερμανικού αίματος» σε συνδυασμό με τον φόβο μερίδας του παλαιού ελληνικού πολιτικού κόσμου – γαλουχημένου με τον αντικομμουνισμό του Μεσοπολέμου – για την απώλεια της εξουσίας λόγω της αυξανόμενης επιρροής του ΕΑΜ σε ολοένα και μεγαλύτερο κομμάτι της χώρας, δημιούργησαν τις συνθήκες εκείνες που επέτρεψαν στην κυβέρνηση Ράλλη να σχηματίσει τον δικό της στρατό, τα Τάγματα Ασφαλείας.
Τα Τάγματα, μαζί με την Ειδική Ασφάλεια της Χωροφυλακής και το Μηχανοκίνητο Τμήμα της Αστυνομίας Πόλεων, στο όνομα του αντικομμουνισμού οργάνωσαν μπλόκα σε συνοικίες και προχώρησαν σε συλλήψεις, βασανισμούς και εκτελέσεις αντιστασιακών, προσφέροντας επί της ουσίας τις υπηρεσίες τους στους κατακτητές.
Τους τελευταίους μήνες της Κατοχής, περίοδο όξυνσης της αντιπαράθεσης ανάμεσα στο ΕΑΜ και τον αστικό πολιτικό κόσμο και ενόψει της διεκδίκησης της εξουσίας μετά την επικείμενη Απελευθέρωση, η προδοτική δράση των Ταγμάτων Ασφαλείας, όπως χαρακτηρίστηκε από την Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας, συνέβαλε και αυτή στη μετατροπή της πολιτικής αντιπαράθεσης σε εμφύλια σύγκρουση.

 

 

ΕΝΟΤΗΤΑ 7

Η ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΑΠΟΧΩΡΗΣΗ

Η αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων από την Αθήνα έγινε τμηματικά, διαρκώντας αρκετές εβδομάδες και ολοκληρώθηκε στις 12 Οκτωβρίου 1944. Ήδη από τα μέσα του Σεπτεμβρίου αρκετές συνοικίες της πόλης, όπως η Καισαριανή, ο Βύρωνας ή η Κοκκινιά, βρέθηκαν υπό τον πλήρη έλεγχο του ΕΛΑΣ. Κατά την αποχώρησή τους οι γερμανικές δυνάμεις προκάλεσαν σημαντικές καταστροφές με στόχο τη δημιουργία κλίματος χάους προκειμένου να αποχωρήσουν ανενόχλητες. Οι μεγαλύτερες καταστροφές σημειώθηκαν στο λιμάνι του Πειραιά, ενώ η προσπάθεια των Γερμανών να βυθίσουν Αθήνα και Πειραιά στο σκοτάδι, ανατινάσσοντας το εργοστάσιο της Ηλεκτρικής στο Κερατσίνι, απέτυχε λόγω της αντίστασης του ΕΛΑΣ Πειραιά.

 

 

ΕΝΟΤΗΤΑ 8

H ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ

Μετά από τα δραματικά χρόνια της Κατοχής η λύτρωση της ελευθερίας ήρθε στην Αθήνα στις 12 Οκτωβρίου 1944. Η σύμπλευση του ΕΑΜ με τις εντολές της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας εξασφάλισε την τήρηση της τάξης και οδήγησε στην πλέον αναίμακτη απελευθέρωση ευρωπαϊκής πρωτεύουσας. Έξι ημέρες μετά, στις 18 Οκτωβρίου, έφτασε στην Αθήνα ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου με τα μέλη της κυβέρνησης και τμήμα βρετανικών στρατιωτικών δυνάμεων υπό τον στρατηγό Ρόναλντ Σκόμπυ. Από το πρωί της 12ης Οκτωβρίου μια ξέφρενη γιορτή χαράς πλημμύρισε το κέντρο της πόλης. Πλήθος κόσμου διαδήλωσε μαζί με τις αντιστασιακές οργανώσεις, τις ελληνικές αρχές της απελευθέρωσης, τα τμήματα των Βρετανών και τις αντιπροσωπείες των συμμάχων. Ωστόσο, μέσα στον ενθουσιασμό, ξεχώρισε με σαφήνεια η αντιπαράθεση μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων σε μια προσπάθεια της κάθε παράταξης να ισχυροποιήσει τη θέση της στο διαφαινόμενο πολιτικό τοπίο της ελεύθερης Ελλάδας. Ενάμιση, μόλις, μήνα μετά τους κοινούς πανηγυρισμούς της Απελευθέρωσης η Αθήνα θα γνωρίσει την τραγωδία της εμφύλιας σύγκρουσης των Δεκεμβριανών.